Nhiều bạn sinh viên năm cuối hay hỏi chúng tôi: vì sao bằng đã có trong tay mà hồ sơ vẫn bị đặt ra một bên? Câu trả lời thường nằm ở kinh nghiệm thực tế. Dưới đây là 7 lưu ý chúng tôi đúc kết sau nhiều năm làm việc với sinh viên và kỹ sư mới vào nghề, kèm lý do vì sao từng điểm quan trọng.
Hai hiểu lầm khiến nhiều bạn trẻ đi sai hướng ngay từ đầu
Trước khi đi vào từng lưu ý, chúng tôi muốn nói về hai hiểu lầm thường gặp. Hiểu đúng hai điều này, bạn đã đi được nửa đường.
Nghĩ rằng bằng cấp là đủ để có kinh nghiệm thực tế
Bằng cấp chứng minh bạn đã học xong chương trình. Nó không chứng minh bạn biết làm công việc đó ra sao. Nhà tuyển dụng thường tìm người đã từng xử lý một tình huống thật, dù nhỏ. Chúng tôi từng gặp một bạn đạt điểm cao nhưng chưa từng đo đạc ngoài công trường, và phải mất thêm vài tháng mới quen việc.
Chờ đợi “cơ hội tốt” thay vì chủ động tích lũy kinh nghiệm từ sớm
Nhiều bạn chờ có công ty lớn gọi mới bắt đầu tìm việc làm thêm hay thực tập, và đến lúc đó thì đã muộn. Kinh nghiệm tích lũy đều đặn từ năm nhất, năm hai giống như xây móng. Không ai nhìn thấy móng, nhưng móng quyết định công trình đứng vững được bao lâu.
Lưu ý 1: Xác định rõ đối tượng và giai đoạn của bạn
Hiểu đơn giản, giai đoạn là vị trí của bạn trên hành trình nghề nghiệp. Sinh viên năm cuối, người mới ra trường và người đã đi làm từ 3 đến 5 năm có nhu cầu rất khác nhau, nên không có một lộ trình chung nào phù hợp với tất cả.
Khi tự đánh giá, bạn nên nhìn vào ba tiêu chí: quỹ thời gian còn lại, ngân sách sẵn có và mục tiêu ngắn hạn trong 6 đến 12 tháng tới. Một sinh viên đang ôn thi chứng chỉ nên ưu tiên khác với một kỹ sư đã đi làm muốn chuyển sang quản lý dự án.
Hạn chế của cách làm này là nó đòi hỏi bạn phải trung thực với chính mình. Nhiều người đánh giá quá cao năng lực bản thân rồi chọn lộ trình quá nặng.
Lưu ý 2: Ưu tiên kinh nghiệm thực hành có sản phẩm đầu ra
Sản phẩm đầu ra là thứ bạn có thể đưa cho người khác xem: một đồ án có bản vẽ hoàn chỉnh, một báo cáo khảo sát, hay một dự án thực tập có xác nhận của người hướng dẫn. Đây là thứ đi vào hồ sơ xin việc, chứ không phải số giờ bạn ngồi trong lớp.
Khi chọn cơ hội, hãy tự hỏi: sau khi kết thúc, mình sẽ có gì trong tay? Nếu câu trả lời chỉ là một chứng nhận tham dự, bạn nên cân nhắc lại.
Tuy nhiên, chất lượng thực hành phụ thuộc nhiều vào đơn vị và người hướng dẫn. Chúng tôi đã gặp những bạn được giao việc photo tài liệu cả tháng trời. Vì vậy trước khi nhận việc, hãy hỏi rõ bạn sẽ làm gì cụ thể.
Lưu ý 3: So sánh học phí với thời gian và cơ hội thực tế
Một khóa đào tạo không chỉ tốn học phí. Bạn còn phải tính chi phí đi lại và, quan trọng hơn, thời gian nghỉ làm hoặc nghỉ học. Nói cách khác, tổng chi phí thật của khóa học là tiền bạn bỏ ra cộng với cơ hội bạn bỏ lỡ.
Một chỉ số chúng tôi hay khuyên xem là tỷ lệ thời gian thực hành trên tổng số giờ học. Khóa 60 giờ mà chỉ có 5 giờ thực hành thì khó giúp bạn làm việc được ngay, dù nội dung lý thuyết có hay đến đâu.
Về tỷ lệ việc làm sau đào tạo, hãy hết sức cẩn trọng. Con số trên trang quảng cáo thường không có nguồn kiểm chứng. Hãy hỏi trực tiếp đơn vị đào tạo cách họ tính, và nếu có thể, liên hệ với vài học viên cũ.
Lưu ý 4: Tìm người đi trước để học cách làm việc, không chỉ học kiến thức
Kiến thức có thể đọc trong sách. Cách xử lý một tình huống khó với khách hàng thì khó học từ sách. Người đi trước sẽ cho bạn thấy họ suy nghĩ thế nào khi gặp vấn đề bất ngờ, và đó thường là phần giá trị nhất.
Bạn có thể tìm họ qua nhóm nghề nghiệp, các buổi chia sẻ hoặc những đợt thực tập tại doanh nghiệp. Khi chọn người để học hỏi, hãy ưu tiên người đang làm đúng lĩnh vực bạn muốn theo, không chỉ người có chức danh cao nhất.
Không phải mối quan hệ nào cũng mang lại cơ hội. Phần lớn trường hợp, bạn phải chủ động hỏi, chủ động cảm ơn và biết chọn lọc người để đầu tư thời gian.
Lưu ý 5: Ghi chép công việc mỗi ngày để kinh nghiệm không phai nhạt
Chúng tôi từng gặp một kỹ sư làm việc bốn năm nhưng khi được hỏi về một dự án cụ thể, anh không nhớ rõ quy trình. Đây là vấn đề khá phổ biến. Kinh nghiệm không được ghi lại sẽ dần phai nhạt theo thời gian.
Bạn có thể giữ một cuốn nhật ký công việc, lập danh mục các dự án đã tham gia và sau mỗi nhiệm vụ viết vài dòng về bài học rút ra. Mục tiêu là sau này bạn có thể nói rõ vai trò của mình, quy trình đã thực hiện và kết quả cụ thể.
Thói quen này đòi hỏi kỷ luật và dễ bị bỏ qua khi công việc bận rộn. Gợi ý nhỏ là ghi chép ngay trong ngày, dù chỉ năm phút.
Lưu ý 6: Chủ động rèn kỹ năng mềm, đặc biệt khi làm việc nhóm
Kỹ năng mềm nghe có vẻ không liên quan đến chuyên môn, nhưng thực tế lại quyết định nhiều chuyện. Một người giỏi kỹ thuật nhưng không báo cáo rõ ràng với chủ đầu tư thường khó được giao việc lớn hơn.
Những kỹ năng nên học ngay gồm giao tiếp với khách hàng, viết báo cáo ngắn gọn và quản lý thời gian. Bạn có thể kiểm chứng chúng qua các tình huống thực tế, ví dụ lần đầu trình bày trước nhóm hoặc lần phải nhắc đối tác về tiến độ.
Khó khăn ở đây là kỹ năng mềm khó đo bằng chứng chỉ. Bạn cần tự đánh giá và chủ động xin góp ý từ người xung quanh.
Lưu ý 7: Đánh giá lại định hướng nghề nghiệp định kỳ
Định hướng không phải thứ chọn một lần rồi cố định mãi. Chúng tôi khuyên bạn dừng lại đánh giá sau 6 tháng và sau 1 năm làm việc, để xem mình còn hứng thú không, năng lực có phù hợp không và có cơ hội phát triển hay không.
Tuy vậy, đổi hướng đột ngột có thể gây áp lực tài chính. Nếu quyết định chuyển đổi, bạn nên lập kế hoạch từng bước: học thêm, thử nhận việc nhỏ ở lĩnh vực mới, rồi mới rời công việc hiện tại.
Bảng tổng hợp: Lưu ý nào phù hợp với giai đoạn nào?
| Lưu ý | Sinh viên | Mới ra trường | Đã đi làm |
|---|---|---|---|
| 1. Xác định giai đoạn | Rất quan trọng | Quan trọng | Cần đánh giá lại |
| 2. Sản phẩm đầu ra | Đồ án, bản vẽ | Dự án thực tế | Danh mục dự án |
| 3. Học phí và thời gian | Cân nhắc kỹ | Cân nhắc kỹ | Tính cơ hội bỏ lỡ |
| 4. Người đi trước | Thực tập | Người hướng dẫn trong công ty | Mở rộng mạng lưới |
| 5. Ghi chép kinh nghiệm | Bắt đầu sớm | Thói quen hằng ngày | Hồ sơ năng lực |
| 6. Kỹ năng mềm | Làm việc nhóm | Báo cáo, giao tiếp | Lãnh đạo nhóm |
| 7. Đánh giá định hướng | Chưa cần gấp | Sau 6 tháng | Sau 1 năm |
Hai thông tin bạn nên tự kiểm chứng trước khi áp dụng là thời gian thực tập trung bình và mức lương khởi điểm theo ngành. Hãy tham khảo khảo sát từ nguồn uy tín thay vì chỉ tin vào lời kể của một người.
Câu hỏi thường gặp
Sinh viên năm nhất có nên bắt đầu tìm kinh nghiệm thực tế ngay không?
Nên, nhưng bắt đầu từ từ. Năm nhất có thể tham gia câu lạc bộ kỹ thuật, đi khảo sát thực địa cùng giảng viên hoặc đọc các báo cáo dự án có thật để hình dung công việc.
Làm thêm trong khi học có ảnh hưởng đến kết quả học tập không?
Có thể, nếu bạn làm quá nhiều giờ. Chúng tôi khuyên giới hạn ở mức vừa sức và ưu tiên công việc liên quan đến ngành, để vừa kiếm tiền vừa học được điều hữu ích.
Làm sao biết một khóa đào tạo kỹ năng có thực sự hữu ích?
Hãy xem đề cương có bao nhiêu phần thực hành, giảng viên có kinh nghiệm thực tế không và có thể gặp học viên cũ để hỏi hay không. Tránh những khóa chỉ hứa hẹn kết quả mà không nêu cách làm cụ thể.
Nên bắt đầu ghi chép kinh nghiệm từ khi nào?
Từ ngày đầu tiên bạn tham gia bất kỳ hoạt động nghề nghiệp nào. Ghi càng sớm, bạn càng có nhiều tư liệu để làm hồ sơ sau này.
Có cần chứng chỉ nghề để kinh nghiệm được công nhận không?
Tùy lĩnh vực và yêu cầu cụ thể. Kinh nghiệm thực tế có sản phẩm rõ ràng vẫn được đánh giá cao, nhưng với một số nghề, chứng chỉ hành nghề là điều kiện bắt buộc. Bạn nên kiểm tra quy định hiện hành trước khi quyết định.
Nếu chỉ chọn một việc để làm ngay sau khi đọc bài này, chúng tôi khuyên bạn mở một cuốn sổ và ghi lại việc vừa làm hôm nay, dù nhỏ đến đâu. Sau một năm, cuốn sổ đó sẽ có giá trị hơn bạn nghĩ.
Tham khảo thêm: hướng dẫn học tập và phát triển kỹ năng nghề nghiệp, kinh nghiệm đời sống ứng dụng cho kỹ sư, các câu hỏi thường gặp về bồi dưỡng nghiệp vụ, và nhóm gia sư sư phạm nếu bạn muốn tích lũy kinh nghiệm giảng dạy song song với học tập.
